Wie altijd aanstaat, raakt op

De cijfers van CBS en TNO spreken voor zich. Het gemiddelde ziekteverzuim onder werknemers in Nederland kwam in het eerste kwartaal van 2026 uit op 5,8%. Dit is gelijk aan het eerste kwartaal van 2025, maar ligt nog altijd ruim boven het langjarige gemiddelde van rond de 5%. Steeds meer mensen geven bovendien mentale klachten op als oorzaak van hun verzuim. Uit de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden 2025 noemt bijna 9% van de verzuimers mentale klachten als oorzaak van verzuim. Bij de enquête uit 2014 was dat nog 5,7%.

Tot slot: in 2025 had 21% van de werknemers enkele keren per maand of vaker last van psychische vermoeidheid door het werk. Tien jaar eerder was dat 13%.

Hoe kan dat? Irene ten Dam richt zich met haar organisatie Lesstress op het voorkomen van burnouts en het vergroten van veerkracht van medewerkers. Lesstress is een samenwerkingspartner van Doorzaam, het duurzaamheidsfonds van de uitzendbranche. “De arbeidsmarkt is snel veranderd. Denk aan digitalisering en kunstmatige intelligentie. Reorganisaties vragen voortdurend aanpassingen van mensen. Daarnaast zien we dat werk en privé veel meer door elkaar lopen. Dat heeft ook te maken met technologie en flexibel werken. Bereikbaarheid kan praktisch zijn en vanuit huis werken heeft heel veel voordelen. Maar de verwachting is ook dat we altijd reageren. Dat betekent dat we veel meer altijd aanstaan. En altijd aanstaan betekent gewoon minder herstel.”

Stress is niet per definitie slecht

Stress is overigens niet per se slecht. Ten Dam: “Stress hebben we ook nodig. Een topsporter zonder stress zal nooit wereldkampioen worden. Als je een deadline moet halen, heb je die spanning nodig. Die ene drukke avond is niet zo erg. Mensen vallen niet zomaar om. Het probleem ontstaat wanneer mensen structureel ‘aan’ blijven staan. Ze schakelen niet af en herstellen niet. Als die belasting langdurig aanhoudt, kan chronische stress ontstaan. Vaak zijn er al signalen voordat iemand uitvalt. Mensen gaan bijvoorbeeld slechter slapen, krijgen een korter lontje, ervaren vermoeidheid en verliezen focus.”

Risicofactoren

Wie extra risico loopt op mentale klachten, hangt volgens Ten Dam niet van één factor af. “Het gaat om de combinatie van werkdruk, autonomie, zekerheid, sociale verbinding en persoonlijke draagkracht. Mensen kunnen veel aan wanneer zij weten wat er van hen wordt verwacht, invloed ervaren en steun krijgen wanneer dat nodig is. Het gebrek aan autonomie is een belangrijke risicofactor voor stressgerelateerde klachten.”

Ga eerder het gesprek aan

Hoe kun je als werkgever zorgen voor de mentale fitheid van je werknemers? Leidinggevenden moeten volgens Ten Dam eerder signaleren en het gesprek aangaan. “Vraag wat iemand nodig heeft. Luister echt naar je mensen. Betrek ze in het proces waardoor ze zich gehoord voelen. En: wees nieuwsgierig. Veranderingen in gedrag kunnen signalen zijn. Wordt iemand bijvoorbeeld stiller, sneller geïrriteerd of vergeetachtiger? Ziet iemand er moe uit? Als leidinggevende hoef je daar geen oordeel aan te verbinden, maar het is wel belangrijk dat je het durft te benoemen en vraagt wat er speelt en of je ergens mee kunt helpen.”

Vitaal leiderschap

Aandacht voor mentale gezondheid moet organisatorisch ingebed zijn, zo meent Ten Dam: “Een workshop of vitaliteitsweek is onvoldoende. Het is belangrijk om zaken als werkdruk, herstel, sociale veiligheid en vitaal leiderschap te borgen in de organisatie. De voorbeeldrol van leidinggevenden en directie is daarbij ontzettend bepalend. Als een leidinggevende voortdurend ’s avonds en in het weekend mailt of tijdens vakanties altijd bereikbaar is, dan creëer je ook een bepaalde norm en verwachting.”

Irene ten Dam: “Het gaat uiteindelijk niet alleen om er altijd zijn, maar ook zorgen dat je duurzaam inzetbaar bent. We verwarren betrokkenheid al snel met altijd maar doorgaan. Terwijl juist grenzen aangeven, pauze nemen of hulp vragen heel gezond is.”

Wat doet de uitzendbranche?

De uitzendbranche draagt op verschillende manieren bij aan de mentale fitheid – en dus de duurzame inzetbaarheid – van uitzendkrachten. Stichting Doorzaam biedt concrete ondersteuning voor uitzendwerkgevers en uitzendkrachten.

Femke Kooijman is manager Duurzame Inzetbaarheid bij Doorzaam. “Het ziekteverzuim in de uitzendbranche is hoog. En – net als in andere sectoren – zijn mentale klachten een belangrijke oorzaak van verzuim. Uit onderzoek onder uitzendkrachten blijkt dat zij hun algemene gezondheid vaak positief beoordelen. Tegelijkertijd zijn er zorgen over mentale gezondheid, waarbij hoge werkdruk en burn-outklachten relatief vaak worden genoemd.”

Veerkracht

Uitzendkrachten hebben te maken met omstandigheden die extra druk kunnen geven. Kooijman: “Denk aan wisselende werkomgevingen, onzekerheid over werk en inkomen en minder zekerheid over hun toekomstperspectief. Ook moeten zij zich bij iedere nieuwe opdrachtgever opnieuw aanpassen. Dat hoeft helemaal niet problematisch te zijn, maar het kan wel extra druk geven.”

Juist daarom kan investeren in mentale veerkracht voor uitzendkrachten extra relevant zijn. “Door te investeren in mentale veerkracht kun je mensen helpen om goed om te gaan met veranderingen en wisselende werkomgevingen, zodat ze zelf de regie houden.’

Taboe

Het onderwerp ‘mentale gezondheid’ kan beladen zijn, zo weet Kooijman. “Er kan een drempel zijn om over mentale gezondheid te beginnen, zowel bij uitzendkrachten als bij intercedenten. Daar ligt nog veel ruimte voor verbetering, zo bleek ook uit de sessies die wij met uitzenders hebben gehouden. Het gaat erom dat je problemen eerder signaleert en het gesprek over mentale gezondheid normaliseert. Vervolgens kun je met de dienstverlening die er is ook daadwerkelijk iets betekenen. Liefst preventief. We zouden veel meer de beweging moeten maken van reageren op het moment dat iemand ziek wordt en uitvalt, naar preventief investeren in gezondheid.”

Concrete handvatten

Waar hebben uitzendwerkgevers en uitzendkrachten precies behoefte aan? Kooijman: “Uitzenders zijn zich vaak wel bewust van het probleem, maar het ontbreekt hen aan concrete handvatten. Die handvatten kunnen wij bieden, met praktische, laagdrempelige programma’s voor uitzendkrachten als Mentaal Fit en OpenUp.” (zie kader). Ook ondersteunt Doorzaam uitzendorganisaties bij het versterken van duurzame inzetbaarheid binnen hun organisatie. “Het gesprek is daarbij essentieel. Dat hoeft niet meteen een zwaar gesprek te worden. Je kunt ook gewoon regelmatig bellen en vragen hoe het met iemand gaat of waar ze tegenaan lopen zonder het meteen heel groot te maken. Juist door regelmatig contact te hebben en oprechte aandacht te geven, ontstaat er ruimte om signalen eerder op te merken en door te vragen wanneer daar aanleiding toe is.” Daarom moeten dit soort gesprekken volgens Kooijman structureel onderdeel worden van het werkproces. “Uitzenders moeten intercedenten hier de tijd voor geven en hen praktische ondersteuning bieden. Bijvoorbeeld: hoe stel je de juiste vragen als iemand alleen maar zegt dat het goed gaat? Een jonge intercedent kan best opzien tegen een gesprek met een oudere uitzendkracht. Daar kun je mensen in ondersteunen. Het gaat uiteindelijk om het creëren van vertrouwen en het geven van handvatten. Ik ben ervan overtuigd dat dit soort gesprekken, en de eventuele vervolgacties daaruit, preventief kunnen werken.”

Praktische hulp

Het Mentaal Fit-programma

Het Mentaal Fit-programma is een laagdrempelig traject van zes weken waarin uitzendkrachten dagelijks ongeveer een kwartier werken aan het beter begrijpen en omgaan met stress. Daarbij staan onder meer slaap, voeding, beweging, ademhaling en mindset centraal. Door praktische oefeningen en metingen krijgen deelnemers inzicht in de invloed van hun dagelijkse gewoontes op stress en gezondheid. Wekelijks is er daarnaast een online coachgesprek. Kooijman: “Vanuit Doorzaam financieren we dit programma voor uitzendkrachten. Er is dit jaar nog ruimte voor deelnemers!”

Uitzendexpeditie

De Uitzendexpeditie is een vierjarig programma van Doorzaam, ABU, NBBU en Hogeschool Utrecht, uitgevoerd door Berenschot. Het doel: uitzendkrachten gezond, gelukkig en productief aan het werk houden. Dat gebeurt via onderzoek, praktijkexperimenten en kennisdeling. Een van die experimenten is de pilot Mentale Gezondheid. Kooijman: “We onderzoeken hoe we mentale gezondheid structureel onderdeel kunnen maken van de praktijk van een uitzendorganisatie. We kijken hoe intercedenten signalen eerder kunnen herkennen en het gesprek gemakkelijker kunnen voeren én hoe mentale gezondheid op directieniveau meer prioriteit kan krijgen. De ervaringen vertalen we naar praktische ondersteuning voor andere uitzendorganisaties. Preventie staat hierbij centraal.”

OpenUp

Sinds dit jaar werkt Doorzaam samen met OpenUp, een platform dat uitzendkrachten laagdrempelige en anonieme toegang biedt tot mentale ondersteuning. Ze kunnen online één-op-één met een psycholoog spreken in verschillende talen, waaronder Nederlands, Engels, Duits, Frans, Oekraïens en Russisch.

Daarnaast biedt het platform tools, tests en webinars over mentale gezondheid.

Knelpuntenkaart

Deze kaart, ontwikkeld door De Argumentenfabriek met input van uitzenders, brengt de belangrijkste knelpunten en oplossingen rond mentale klachten van uitzendkrachten in beeld.

Goed werkgeverschap

De initiatieven rond mentale gezondheid laten volgens Kooijman zien hoe de uitzendbranche invulling geeft aan duurzame inzetbaarheid. “Het is belangrijk om te laten zien dat mentale gezondheid onderdeel is van goed werkgeverschap. Als branche doen we veel om ervoor te zorgen dat uitzendkrachten mentaal sterker worden. Tegelijkertijd zijn niet alle uitzenders zich voldoende bewust van de mogelijkheden die bijvoorbeeld Doorzaam biedt. Ik denk dus dat hier nog veel meer mogelijk is.”